Leiderschap in verandering: rust in jezelf, richting in je team

Leiderschap in verandering vraagt iets anders dan leiderschap in rustige tijden. Misschien leid je je team door een reorganisatie, een fusie of een nieuw systeem. Of door verandering die eigenlijk nooit meer ophoudt. Je werkt hard en merkt dat het steeds minder oplevert. Je weet precies wat je zou moeten doen, en toch lukt het onder druk niet. Dan sta je op een kantelpunt.

Ik ben Diana van Donselaar, lichaamsgerichte coach voor leiders in verandering. Ik heb meer dan 1000 leiders gecoacht.

Twee mensen in gesprek tijdens een wandeling in het park

Wat is leiderschap in verandering?

Leiderschap in verandering is de manier waarop je mensen meekrijgt terwijl de situatie om je heen blijft veranderen. Denk aan een reorganisatie, een fusie of een nieuwe koers, maar ook aan de verandering die van binnenuit en van buitenaf steeds doorgaat. Het gaat minder om je positie dan om je invloed. Het geldt voor directeuren, leidinggevenden, teamleiders, programma- en projectleiders en verandermanagers.

Bij leiding geven aan verandering denken veel mensen eerst aan het plan: de planning, de communicatie, wie er betrokken zijn. Dat hoort erbij. Maar het verschil zit vaak in wat jij doet terwijl het plan loopt: hoe je reageert op onzekerheid, hoe je naar je mensen luistert en wat jouw gedrag bij hen losmaakt. Leiding geven aan verandering is daarmee eerst een vraag over jou, en daarna over je team.

Waarom verandering vaak vastloopt bij de leider, niet bij het plan

In mijn werk zie ik het vaak: een verandering loopt niet vast op het plan, maar op wat er onder druk gebeurt. Dan valt ook een leider die beter weet terug op wat hij altijd deed. Leiders proberen hun onrust op te lossen met hetzelfde middel dat hen vastzet: hun hoofd. Ze denken harder, werken harder, nemen werk over en grijpen naar controle.

Onder druk neemt je zenuwstelsel het over, en komt je hoofd te laat. Wat je leerde in een training of boek, is er dan net niet op het moment dat je het nodig hebt. Daarom hoor ik leiders vaak zeggen:

  • “Ik ken de theorieën, maar in de praktijk vind ik het lastig.”
  • “Er zijn genoeg trainingen, tips en trucs. Waarom lukt het mij dan niet?”

Het ligt dan niet aan je inzet of aan je kennis, maar aan de route. Alleen via je hoofd werken gaat goed zolang het rustig is. Zodra het hectisch wordt, lukt dat niet meer.

Een verandermodel kennen is niet hetzelfde als het toepassen

Veel leiders kennen verandermodellen, zoals de acht stappen van Kotter. Ze zijn handig om je route uit te zetten.

Maar een kaart helpt niet als je onder druk in je oude patroon schiet, en toch weer te veel zelf oplost of gaat controleren. Je weet dan wel welke stap hoort, maar je zet hem niet. Daar knelt het in de praktijk.

Een verandermodel beschrijft de stappen die een organisatie zet. Het WiB Pad beschrijft de stappen die jij als leider zet: vertragen, opmerken, blijven, onderscheiden tussen oud en nu, en kiezen.

Wat verandering met jou als leider doet

Verandering raakt jou ook. Veel leiders vertellen dat ze blijven aan staan, van alles opvangen en werk van anderen overnemen. Ze schieten in de actiestand en besluiten achteraf soms anders. Onzekerheid en stress horen erbij. De vraag is wat je ermee doet.

Je lijf merkt die spanning eerder op dan je hoofd. Lichaamsgericht werken betekent dat je let op wat je lijf je vertelt, voordat je hoofd er een verhaal van maakt. Merk je dat je adem hoog zit, of dat je ja zegt terwijl je eigenlijk nee bedoelt? Dan is dat informatie die je kunt gebruiken. Je hoeft je onrust niet weg te werken: je leert wat ze je vertelt, en je merkt wat er in je gebeurt voordat het je overneemt.

Weerstand bij verandering: wat er onder tafel blijft

Weerstand bij verandering is informatie: het laat zien wat de verandering met mensen doet. Je herkent het aan “ja zeggen, nee doen”: afspraken worden niet nagekomen en besluiten komen niet van de grond. Wat er echt speelt, blijft onder tafel. Dat noem ik de onderstroom: wat er leeft, maar niet wordt uitgesproken.

Teams zijn net mensen: ook zij reageren op druk. Het ene team staat te veel aan: het holt van hot naar her, zegt overal ja op en loopt achter de feiten aan. Het andere team valt stil, leunt achterover en pakt geen eigenaarschap. Allebei zijn het vormen van stress. Wat er in jou verandert, werkt door in je team. Daarom loont het om ook naar je eigen reactie op de verandering te kijken.

Daar zit ook je ruimte om iets te doen. Als jij anders gaat luisteren, verandert het gesprek aan tafel, en kun jij als eerste benoemen wat er speelt. Ik werk daarvoor onder meer met Deep Listening en The Circle Way.

Leiding geven aan verandering: kiezen in plaats van reageren

Kiezen in plaats van reageren betekent dat je bij je eigen onrust kunt blijven, zonder dat die de leiding neemt. Je hoeft er niet altijd rustig bij te zijn. Wie naar binnen kijkt, vindt eerst vaak juist onrust en ongemak. Het verschil is dat je erbij blijft, in plaats van weg te lopen. Dan wordt ongemak informatie, in plaats van iets om weg te werken.

Van daaruit verandert het gesprek aan tafel. Wie bij zichzelf leert luisteren, hoort ook wat er onder tafel speelt en kan het boven tafel brengen. Dan hoef je niet meer aan je team te trekken, en leid je vanuit vertrouwen in plaats van controle.

Dat oefen je op het WiB Pad, in vijf stappen: vertragen, opmerken, blijven, onderscheiden tussen oud en nu, en kiezen. Je oefent in je werk, niet ernaast. Dit heet belichaamd leiderschap (embodied leadership): je lijf gebruiken als bron van informatie, naast je hoofd.

Wandelpad over de heide tijdens een somatische wandeling

“Waar ik het normaal altijd in mijn hoofd zoek, heb ik het nu meer naar mijn lichaam weten te richten. Zo simpel, zo waardevol. Geen trucje, maar bewustwording van wat het met je doet.” Jan-Willem van Veenen, programmaleider

Zo werk ik met leiders in verandering

Ik werk met leiders die al veel weten en veel hebben geprobeerd, maar het onder druk niet toegepast krijgen. Ik begeleid de leider, niet het team. Toch vertellen leiders dat ook hun team verandert: er komt meer focus en eigenaarschap, en wat er speelt, wordt makkelijker uitgesproken.

Portret van Diana van Donselaar, lichaamsgerichte coach voor leiders

“Het team communiceert directer, geeft elkaar makkelijker feedback, is hechter en presteert beter.” Diederik Berghs, directeur, Dynatos

Het is één leiderschapstraject van vier maanden, in twee vormen. Beide volgen het WiB Pad, met een online training en wekelijkse focussessies. In het WiB Groepslab leer je samen met 4 tot 8 leiders, met drie live momenten en twee online groepsmomenten. In het WiB 1:1 Lab werk je persoonlijk met mij, in vier coachsessies.

Ik ben PCC-geaccrediteerd door de ICF (International Coaching Federation) en faculty bij RSM, Erasmus Universiteit, waar ik modules ontwerp en verzorg over belichaamd en persoonlijk leiderschap. Ik werkte onder meer voor Vattenfall, de Belastingdienst, DSM en Dynatos.

Het traject is er niet voor wie losse tips en trucs zoekt. Wil je eerst ervaren hoe het werkt? Kom dan naar de gratis online Masterclass van 60 minuten. Of plan een matchgesprek, dan kijken we samen of het past.

Plan een matchgesprek
Meld je aan voor de Masterclass

Veelgestelde vragen

Hoe geef je leiding aan verandering?

Je geeft leiding aan verandering door bij jezelf te beginnen. Een duidelijke richting en uitleg waarom de verandering nodig is, zijn de basis. Maar zodra er weerstand is, is uitleg vaak niet genoeg. Het verschil maak je als je ook in je lijf ervaart waarom de verandering ertoe doet: je gevoelde motivatie. Op die laag vind je wat mensen echt drijft, en ook hun weerstand. Van daaruit kun je invloed hebben: door steeds terug te keren naar wat jullie drijft, te erkennen wat er onder tafel speelt, en samen tot oplossingen te komen die standhouden. Dat oefen je op het WiB Pad, in je eigen werk.

Wat zijn de 4 succesfactoren voor verandering?

Er is geen lijst van vier succesfactoren waar iedereen het over eens is: elke bron noemt andere factoren. In mijn werk zie ik dat in zulke lijstjes vaak één ding ontbreekt: een leider die onder druk stevig blijft staan. Zonder die basis blijft de lijst op papier staan, hoe goed de factoren ook gekozen zijn.

Wat doet verandering met een leider?

Verandering zet een leider onder druk. Je blijft aan staan, vangt van alles op en grijpt naar controle. Je lijf merkt dat eerder op dan je hoofd. Je kunt leren die signalen eerder op te merken, en ze te gebruiken als informatie.

Waarom zeggen mensen ja en doen ze nee?

Wat niet wordt uitgesproken, blijft onder tafel en komt terug als ja zeggen en nee doen. Als leider verander je dat door zelf bij je ongemak te blijven en te luisteren naar wat er speelt. Zo wordt het bespreekbaar.

Wat is belichaamd leiderschap?

Belichaamd leiderschap (embodied leadership) betekent: je lijf gebruiken als bron van informatie, naast je hoofd. Onder druk geeft je lijf eerder signalen dan je hoofd. Wie die leert lezen, ziet eerder wat er speelt, in zichzelf en in het team, en kiest bewuster. Het is de kern van mijn modules bij RSM en van het WiB Pad.

Kennismaken

Meld je aan voor de Masterclass